IPPP » Archiwum 2011 » Polskie ppp. Co słychać?
  • Ppp to realizacja zadań publi- cznych w szerokim zakresie
  • Konferencje „Speed uppp…” – 7 wydarzeń w 3 krajach, 781 gości
  • Ppp to odpowiedź na potrzebę rozwoju regionalnego w XXI w.
  • Ppp: tworzenie infrastruktury i świadczenie usług publicznych
  • Ppp i jego rola w zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych
  • Ppp w drodze po odnawialną energię wspiera innowacje
  • 'PPP Magazine' - anglojęzyczny magazyn o rynkach ppp
  • Gospodarowanie odpadami to globalne zadanie dla ppp.
  • Odpowiedzialność społeczna: ppp w ochronie zdrowia

Polskie ppp. Co słychać?

Raport ze stanu realizacji umów typu PPP

Październik 2011

Zapraszamy Państwa w podróż po Polsce, po miejscach, których włodarze wykazali się zarówno dojrzałością, perspektywicznym myśleniem czy zdolnością strategicznego planowania, jak i odwagą oraz wytrwałością we wdrażaniu pionierskich przedsięwzięć PPP w Polsce. Wniosek wypływający z tej podróży jest pozytywny, są bowiem ramy prawne, w oparciu o które skutecznie realizowane są projekty typu PPP, a jak pokazuje praktyka – istnieje jednocześnie bardzo duże zapotrzebowanie na inwestycje partnerskie sektora publicznego z prywatnym, w szczególności wśród polskich samorządów.

Instytut PPP, z którego wywodzi się niniejsze opracowanie, to najdłużej działająca w Polsce organizacja zajmująca się w sposób profesjonalny zagadnieniami rynku PPP i koncesji, promując go, dostarczając informacji o nim oraz doradzając tak podmiotom publicznym jak i partnerom prywatnym. Co więcej, Instytut PPP został do końca 2014 r. wybrany na oficjalnego partnera projektu systemowego „Partnerstwo Publiczno-Prywatne” realizowanego na zlecenie Ministra Gospodarki przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Obydwa fakty dają Państwu gwarancję rzetelności prezentowanego poniżej materiału.

Proponujemy, abyśmy naszą podróż po Polsce PPP rozpoczęli od nadmorskiej Ustki, wicelidera pod względem liczby zawartych umów typu PPP.

Przystanek Ustka – transport publiczny i drogownictwo

Gmina Ustka może pochwalić się już dwoma zawartymi umowami PPP, co w przypadku bardzo młodego rynku PPP, który skutecznie narodził się dopiero w lutym 2009 r. wraz z wejściem w życie ustaw o PPP i o koncesji na roboty budowlane lub usługi, jest dobrym przykładem służącym promocji modelu PPP w realizacji zadań publicznych.

W obydwu tych umowach wybór partnera prywatnego odbywał się zgodnie z zapisami Prawa Zamówień Publicznych i przypadł firmom lokalnym. W pierwszym przypadku dwie firmy przewozowe uruchomiły w gminie na okres 2,5 lat linie przewozów regularnych dla dzieci i innych osób za blisko 600 tys. zł. W drugim zaś przypadku partner prywatny, Morpol S.A., zaprojektował, częściowo sfinansował oraz przebudował dwie drogi gminne wraz ze skrzyżowaniem z drogą krajową i oświetleniem, a następnie udostępnił infrastrukturę drogową gminie, za co wynagradzany będzie przez nią przez okres 25 lat z łącznej puli 1,8 mln zł. Jak widać, Gmina Ustka zdecydowała się na realizację umów o PPP w sektorze usług transportu zbiorowego oraz w infrastrukturze drogowej. Co ważne, zakontraktowany do końca 2012 r. transport zbiorowy funkcjonuje w praktyce, natomiast inwestycja drogowa jest już ukończona i została oddana do użytkowania. Odpowiedź na pytanie, w jakich innych sektorach sprawdza się model partnerski, uzyskamy udając się w dalszą podróż po polskich przedsięwzięciach PPP

Przystanek Gostynin – turystyka / rekreacja

Z Ustki udajemy się na południowy wschód w kierunku Płocka, nieopodal którego leży Gostynin – miasto, które może poszczycić się umową PPP o najwyższej wartości w Polsce, wynoszącej 285 mln zł. Pomimo, że umowa koncesji została zawarta już w lipcu 2010 r., jej losy przesądziły się dopiero we wrześniu 2011 r., kiedy projekt uzyskał 72 mln zł bezzwrotnego dofinansowania z funduszy Unii Europejskiej. Oznacza to, że oprócz największego finansowo, z dotychczas zawartych w Polsce umów typu PPP, znajdziemy w Gostyninie również doskonały przykład tzw. finansowania „hybrydowego”, a więc łączącego PPP ze środkami UE.

Przedmiotem projektu są „Termy Gostynińskie”, obiekt turystyczno-rekreacyjny, który dzięki swoimi walorom, m.in. wodom geotermalnym, ma stać się atrakcją turystyczną Mazowsza wspierając budowanie wizerunku tego regionu jako miejsca atrakcyjnego dla mieszkańców, turystów oraz inwestorów. Centralny Park Rekreacji, Balneologii, Turystyki i Wypoczynku, bo tak brzmi pełna nazwa „Term Gostynińskich”, będzie przedmiotem koncesji przez okres 30 lat, w którym to czasie partner prywatny będzie miał prawo czerpać korzyści z eksploatacji obiektu. Same prace budowlane mają natomiast potrwać 25 miesięcy, jak głosi przedwstępna umowa zawarta przez partnera prywatnego, firmy Termy Gostynińskie sp. z o.o., z firmą budowlaną.

Przystanek Solec-Zdrój – turystyka/rekreacja

Inwestycja o podobnym do gostynińskiego, rekreacyjno-uzdrowiskowym profilu, zwiększająca także turystyczne walory regionu, powstać ma również w Województwie Świętokrzyskim, w miejscowości Solec-Zdrój na południe od Kielc. Tamtejszy projekt kompleksu basenów mineralnych to kolejne „hybrydowe” PPP, a więc przedsięwzięcie łączące finansowanie typu PPP z funduszami UE. Mamy tu jednak do czynienia z dużo mniejszą skalą projektu niż w przypadku Gostynina, albowiem łączna jego wartość opiewa na ok. 16 mln zł, z czego 50% pokryte zostanie z dotacji unijnej. Jak zapewnia partner prywatny, spółka „Malinowy Zdrój” z Krakowa, w części basenów wykorzystywana będzie do celów leczniczych woda siarczkowa o unikalnych właściwościach uzdrowiskowych pochodząca ze źródła „Malina”. Cały projekt znajduje się obecnie w fazie przedrealizacyjnej w oczekiwaniu na otrzymanie dofinansowania z UE. Rozpoczęcie prac budowlanych planowane jest na bieżący rok kalendarzowy, a ich zakończenie na rok 2012. Eksploatację obiektu, podczas której partner prywatny – obok dopłat z budżetu samorządu, tzw. z opłat za dostępność – będzie miał prawo czerpać korzyści z przedmiotu koncesji, strony umowy ustaliły na 27 lat.

Przystanek Piecki – energetyka/produkcja energii

Z kielecczyzny wybieramy się teraz z powrotem na północ – na Mazury do gminy Piecki, gdzie w ramach koncesji na roboty budowlane dobiega właśnie końca budowa kotłowni na biomasę. Partnerem prywatnym w tym, wartym 4 mln zł, przedsięwzięciu jest Vapo Sp. z o.o. – firma o fińskich korzeniach, która sprzedawać będzie gminie wytworzoną przez siebie energię przez okres 30 lat. Jest to przykład inwestycji typu PPP w sektorze energetycznym, który według wielu ekspertów ma wszelkie predyspozycje ku temu, aby udanie funkcjonować w formule partnerstwa publiczno-prywatnego.

Przystanek Radzionków – energetyka/oszczędności energetyczne

Znad Wielkich Jezior Mazurskich przenosimy się ponownie na południe, tym razem już dalej – na Śląsk, a konkretnie do Radzionkowa, gdzie realizowany jest właśnie inny projekt związany z sektorem energetycznym. W przypadku projektu gminy Radzionków chodzi o kompleksową termomodernizację pięciu budynków oświatowych na mocy umowy o PPP oraz wynikającą z faktu modernizacji infrastruktury oszczędności w zużyciu energii. Partnerem prywatnym, który złożył najkorzystniejszą ofertę podmiotowi publicznemu, jest tu firma Siemens, która zakończyła już modernizację budynków i rozpoczęła 10-letni okres, w którym wzięła na siebie ryzyko wygenerowania określonych w umowie, faktycznych oszczędności z tytułu energetycznej eksploatacji budynków użyteczności publicznej. Poniższy wykres pokazuje faktyczny poziom zużycia energii przed i po modornizacji.

Zarówno w ocenie podmiotu publicznego jak i partnera prywatnego jest to udane i sprawdzające się praktyce przedsięwzięcie. Głównym celem projektu było zmniejszenie kosztów eksploatacyjnych obiektów oświatowych poprzez obniżenie zużycia energii bez pogorszenia warunków komfortu. Kluczem do sukcesu całego przedsięwzięcia i zapewnienia gminie realnych korzyści jest gwarancja efektu energetycznego (oszczędności) udzielana przez partnera prywatnego. Dzięki temu elementowi oferty Radzionków uzyskuje pewność, że będzie posiadał środki na spłatę zobowiązania, które będą pochodziły z wygenerowanych oszczędności, a przy ich braku lub niedostatecznej wysokości różnicę pokryje strona prywatna. Już dziś, w oparciu o pozytywne doświadczenia Radzionkowa, wiele samorządów rozważa wdrożenie podobnych projektów u siebie.

Przystanek Kiszkowo – sektor wodno-kanalizacyjny

Z obszaru oszczędności energetycznych przeniesiemy się teraz w obszar usług komunalnych świadczonych w ramach zadań własnych przez władze lokalne, a dokładnie w zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków na terenie gminy Kiszkowo nieopodal Poznania, która to gmina udzieliła partnerowi prywatnemu koncesji na usługi w powyższym zakresie na okres 3 lat, łącznie na kwotę 3 mln zł. Umowa ta jest dobrym przykładem na nowoczesne podejście samorządu do realizacji przypisanych mu ustawowo zadań. Podmioty publiczne coraz częściej przyjmują bowiem rolę sprawnego zarządcy, a nie dostawcy usług do jej końcowych odbiorców we wszystkich możliwych sektorach tzw. usług publicznych. Nie ma również powodu, aby podmiot publiczny samodzielnie realizował wszystkie niezbędne zadania. Dużo bardziej efektywną formułą, przyczyniającą się zarówno do poprawy jakości świadczonych mieszkańcom usług jak i do przemyślanej gospodarki budżetowej samorządu, jest właśnie formuła PPP, w której obie strony dzielą się zadaniami i ryzykami w ramach konkretnego przedsięwzięcia, w którym – co do zasady – każda ze stron realizuje tę jego część, do której posiada większe kompetencje. Naturalnym są w takim przypadku korzyści, które płynąć będą dla jednostek samorządu terytorialnego oraz ich mieszkańców z urynkowienia realizacji wybranych zadań publicznych i ze współpracy w tym zakresie z przedsiębiorstwami prywatnymi.

Przystanek Wrocław – parkingi

Z Wielkopolski przeniesiemy się teraz do stolicy Dolnego Śląska, Wrocławia, który już rozpoczął prace budowlane związane z projektem budowy parkingu podziemnego wraz z niezbędną infrastrukturą pod placem Nowy Targ, nawierzchnią placu i jej zagospodarowaniem, a wszystko to w oparciu o 40-letnią koncesję na roboty budowlane. Zaawansowanie wykonania prac na koniec lipca 2011 r. nadzorujący inwestycję Urząd Miasta Wrocławia ocenia łącznie na 12%, z czego wykonanie prac projektowych ukończono w 60%, robót przygotowawczych, w tym zagospodarowanie placu budowy, prace archeologiczne oraz przebudowę sieci, w 26%, a całość prac budowlanych w 4%. Termin oddania do użytku gotowego parkingu przez partnera prywatnego – konsorcjum pięciu firm, którego liderem jest Mota-Engil Central Europe S.A – nastąpić ma nie później niż do lipca 2013 r.

Wrocławski projekt, którego wartość wynosi blisko 39 mln zł. został skredytowany przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, a realizowany jest w sektorze parkingowym, drugim najbardziej pożądanym przez polskie samorządy rodzaju inwestycji, co pozwoliły ustalić realizowane w 2010 r. przez Instytut PPP, pod honorowym patronatem Ministra Gospodarki oraz Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych, badania samorządowe PPP.

Przystanek Łazy – transport publiczny

Podróż po Polsce PPP kieruje nas teraz z Dolnego Śląska na Górny Śląsk do gminy Łazy, wyróżniającej się na polskiej mapie PPP trzema aspektami. Po pierwsze, zawarta tutaj koncesja na usługi w zakresie obsługi przewozów w transporcie zbiorowym była umową o najmniejszej, wręcz symbolicznej wartości ok. 15 tys. zł., po drugie, została zawarta na dotychczas najkrótszy w Polsce okres wynoszący 17 miesięcy, i wreszcie po trzecie, jest również jedyną umową typu PPP, która po jej zawarciu i początkowej realizacji została rozwiązana. Paradoksalnie fakt ten niesie również korzystne przesłanie dla całego rynku. Ponieważ umowa została rozwiązana przez stronę publiczną z uwagi na nierealizowanie zakontraktowanego rozkładu jazdy oraz na niewystarczająco dobry stan  taboru, zwraca to uwagę na właściwe zabezpieczenie interesu publicznego w umowach typu PPP jak również wskazuje, że w PPP nie ma miejsce na świadczenie usług nienależytej jakości.

Przystanek Kraków – kultura

Po lekcji, którą odebraliśmy w gminie Łazy, wybieramy się do kulturalnego Krakowa, w którym realizowany jest pierwszy w Polsce projekt PPP w sektorze kultury. Podmiotem publicznym jest tutaj Teatr im. Juliusza Słowackiego, który za blisko 6,5 mln zł powierzył partnerowi prywatnemu rewitalizację dawnej hali magazynowej teatru oraz 20-letnie prawo jej użytkowania i czerpania z tego tytułu przychodów. Według dyrekcji teatru na dzień 26.08.2011 r. stan zaawansowania prac odpowiadał nakładom ok. 1 mln zł.

Przystanek Jaworzno – służba zdrowia

Z Krakowa udajemy się na zachód w kierunku Katowic – do Jaworzna, którego Szpital Wielospecjalistyczny zrealizował pierwsze w Polsce i zarazem udane przedsięwzięcie typu PPP w sektorze służby zdrowia. Tutejszy projekt 15-letniej koncesji o wartości 4 mln zł dotyczył zaprojektowania, wykonania i wyposażenia stacji dializ oraz poradni nefrologicznej. Inwestycja w części budowlanej została zakończona.

Przystanek Kobylnica – służba zdrowia

Z południa Polski przemierzamy teraz Polskę w kierunku północnym, docierając niemalże nad samo morze do leżącej pod Słupskiem gminy Kobylnica, aby przyjrzeć się kolejnemu projektowi w sektorze ochrony zdrowia. Tutejszy projekt PPP, o wartości blisko 4,3 mln zł., dotyczy przebudowy domu opieki społecznej na potrzeby zakładu opiekuńczo-leczniczego oraz wykonywania zadań o charakterze komplementarnym. Na mocy umowy koncesji partner prywatny, Niepubliczny Psychiatryczny Zakład Opieki Zdrowotnej SON Sp. z o.o., będzie czerpał korzyści z przedmiotu koncesji przez okres 25 lat.

Inwestycja ta jest w trakcie realizacji, a stan prac na początek sierpnia 2011 r. gmina Kobylnica ocenia na bardzo zaawansowany. Wykonano już znaczną część prac wewnątrz budynku, a także prac z zakresu instalacji wodno–kanalizacyjnej oraz elektrycznej. Zakończono też roboty dotyczące zagospodarowania terenu. Do realizacji pozostały jedynie prace wykończeniowe związane z elewację budynku, klatkami schodowymi i montażem windy. Planowany termin zakończenia inwestycji, zgodnie z informacją przekazaną przez partnera prywatnego, planowany był na przełom września i października 2011 r.

W naszej dotychczasowej podróży po zawartych w Polsce umowach typu PPP mieliśmy 11 przystanków z łącznie 12 realizowanymi projektami PPP lub koncesyjnymi. Zamyka to pierwsze 2 lata (2009-2010) polskiego rynku PPP funkcjonującego w oparciu o nowe regulacje prawne, ustawę o PPP oraz ustawę o koncesji na roboty budowlane lub usługi, które weszły w życie w lutym 2009 r. To jednak nie koniec naszej podróży. W dalszej części tekstu mogą Państwo przeczytać o następnych umowach typu PPP – tych zawartych już w 2011 r.

Przystanek Kraków – cmentarz i gospodarka odpadami

Rok 2011 przyniósł zmianę lidera wśród samorządów o największej liczbie zawartych umów typu PPP w Polsce. Ustkę, posiadającą dwie umowy PPP w swoim dorobku, wyprzedził Kraków, który zdecydował się na koncesyjny model współpracy w dwóch projektach komunalnych – budowie nowego cmentarza oraz zarządzania w zakresie gospodarowania odpadami – ustalając poprzeczkę na poziomie 3 inwestycji typu PPP pochodzących z jednej gminy.

Umowę na zaprojektowanie i budowę cmentarza komunalnego w Podgórkach Tynieckich wraz z budynkiem ceremonialnym i pierwszą w Krakowie spopielarnią zwłok gmina Kraków zawarła w lipcu 2011 r. z polsko-włoskim konsorcjum. Koszt całej inwestycji to 24,5 mln zł. Poniesie go w całości koncesjonariusz, który w zamian będzie miał prawo do czerpania przychodów z cmentarza i spopielarni przez okres 30 lat. Umowa ta pokazuje jednocześnie bardzo szerokie możliwości zastosowania modelu PPP oraz uniwersalność tej formuły finansowania. Rozpoczęcie inwestycji ma nastąpić w 2012 r.

Drugi wspomniany krakowski projekt koncesyjny, tym razem w ramach 10-letniej umowy koncesji na usługi, dotyczy obsługi i administrowania Zbiorczym Punktem Gromadzenia Odpadów przy ul. Nowohuckiej. Kontrakt wartości 6,5 mln zł. wygrało krakowskie Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania.

Przystanek Sucha Beskidzka – parkingi

Kolejny odcinek naszej podróży po Polsce PPP nie trwa długo. Przenosimy się bowiem na południe od Krakowa, do gminy Sucha Beskidzka, która zawarła umowę koncesji na roboty budowlane w sektorze parkingowym. Inwestycja o wartości 861 tys. zł. obejmuje zaprojektowanie, wybudowanie oraz eksploatację parkingu dla samochodów osobowych wraz z myjnią samochodową i niezbędną infrastrukturą techniczną. Partnerem prywatnym została miejscowa firma Markam s.c., finansując całość inwestycji oraz zobowiązując się do wzięcia na siebie ryzyka ekonomicznego przedsięwzięcia, otrzymując w zamian wyłączne prawo do czerpania przychodów z działalności parkingu przez okres 15 lat.

Przystanek Żywiec – służba zdrowia

Z Suchej Beskidzkiej zapraszamy Państwa w kierunku południowo-zachodnim, do Żywca, którego powiat zawarł drugą jak dotąd największą co do wartości umowę PPP w Polsce, opiewającą na 250 mln zł., a dotyczącą budowy i eksploatacji szpitala powiatowego.

Partnerem prywatnym w tym przedsięwzięciu jest kanadyjska spółka InterHealth Canada, której zadaniem będzie zaprojektowanie, budowa i wyposażenie szpitala, a następnie zarządzanie nim przez okres 30 lat. Umowa o PPP zawarta została we wrześniu 2011 r., a już w 2015 r. – wg planowanego harmonogramu prac – Powiat Żywiecki ma chlubić się nowoczesnym szpitalem na miarę XXI wieku. Dalszym etapem inwestycji będzie modernizacja terenu starego szpitala, na terenie którego powstanie kompleks geriatryczny z poradniami dla osób starszych, oddziałem opieki długoterminowej, zespołem domów spokojnej starości oraz hotelem uzdrowiskowym. Żywiecki projekt PPP jest trzecim w Polsce przedsięwzięciem typu PPP realizowanym w sektorze służby zdrowia, jednak zdecydowanie najbardziej kompleksowym. Partner prywatny, który pojawił się w Żywcu, posiada odpowiednie doświadczenie w realizacji podobnych projektów o skali międzynarodowej, m.in. w Wielkiej Brytanii, Zjednoczonych Emiratach Arabskich czy Kuwejcie. Daje to dobre prognozy dla dostępności i jakości usług medycznych w powiecie Żywieckim w najbliższych kilkudziesięciu latach, a pozostałym samorządom w Polsce – przykład do naśladowania i doskonałe studium przypadku dla realizacji nowego szpitala w formule PPP. czerpania przychodów z działalności parkingu przez okres 15 lat.

Przystanek Gliwice – sport i rekreacja

Z Żywca udajemy się nieco bardziej na północ, na Górny Śląsk, do gminy Gliwice, gdzie czeka na nas ostatnia – spośród dotychczas zawartych – umowa PPP zainicjowana przez władze samorządowe. Łącznie, na 18 zawartych do października 2011 r. umów typu PPP w Polsce, aż w 17 przypadkach (94% ogółu) podmiotem publicznym jest jednostka samorządu terytorialnego lub podległy jej podmiot. W Gliwicach przedmiotem 2-letniej koncesji na usługi o łącznej wartości 12,5 mln zł jest zarządzanie krytą pływalnią „Neptun” przy ul. Dzionkarzy. Partnerami prywatnymi w tym przedsięwzięciu wybrani zostali Kolejowe Przedsiębiorstwo Związkowe sp. z o.o. z Będzina oraz firma IQ Service z Dąbrowy Górniczej. Pokazuje to trend zauważalny w całej Polsce w kontekście umów typu PPP, a mianowicie skuteczny udział w wielu tego rodzaju przedsięwzięciach firm polskich, będących często przedsiębiorstwami lokalnymi.

Naszą podróż po Polsce PPP i najróżniejszych sektorach gospodarki i usług publicznych, w których realizuje się polski rynek PPP, zakończymy w Warszawie w instytucji już nie samorządowej, ale rządowej, a dokładniej mówiąc w Ministerstwie Finansów. Ministerstwo to zdecydowało się na koncesję na usługi w branży wydawniczej, która dotyczy wydawania papierowej i internetowej wersji dwumiesięcznika „Biuletyn Skarbowy Ministerstwa Finansów”.

Tym samym dobiegł końca przegląd polskich umów PPP i koncesji, realizowanych w oparciu o nowe akty prawne z 2009 r. Należy ponad wszelką miarę zaznaczyć, iż są to przedsięwzięcia, w których podpisały zostały ostateczne umowy na ich realizację. Katalog postępowań ogłoszonych, lecz jeszcze nie sfinalizowanych, jak również tych znajdujących się na etapie wstępnych analiz lub planowania jest zdecydowanie dłuższy, którego wartość określana była m.in. przez „Samorządowy raport PPP” autorstwa Instytutu PPP (dane z badań podsumowujących lata 2009-2010) na ponad 15 mld zł. Sam zaś poziom zapotrzebowania na doinwestowanie tak infrastruktury jak i usług publicznych, z przeznaczeniem do realizacji przy udziale kapitału prywatnego, samo Ministerstwo Gospodarki szacuje na blisko 100 mld zł. Jedno jest pewne: rynek PPP czeka w Polsce stabilny i pewny wzrost w dającej się przewidzieć przyszłości i jest to trend dotyczący nie tylko Polski, i innych państw Europy Środkowo-Wschodniej, ale i wiodących gospodarek światowych takich jak Chiny, Stany Zjednoczone, Indie, Brazylia, Rosja czy bogate kraje Unii Europejskiej.

autor: Adam Jędrzejewski, © Instytut Partnerstwa Publiczno-Prywatnego

Wersje jezykowe
więcej
Ważne informacje
*** Litwa stawia na ppp *** Ostatni numer „Biuletynu PPP” *** Zakończenie projektu systemowego „Partnerstwo publiczno-prywatne” *** O ppp w Polskim Radiu *** Nowa publikacja nt. ppp ***
Newsletter
Archiwum
Zrzut ekranu 2015-12-31 o 15.14.36 Ostatni numer Biuletynu PPP już dostępny!
Biuletyn PPP nr 13 Już tylko kilka godzin dzieli nas od zakończenia projektu systemowego PARP pt. ...
Statystyki
Dziś odwiedziło nas:
47 osób.

W poprzednim miesiącu:
3380 osób.
do góry Partnerzy
Designed by EXPROMO | Developed by APCONA